آموزش آشپزی

آشپزی / دین و مذهب / احادیث و روایات / آداب میهمانی از منظر قرآن و حدیث

آداب میهمانی از منظر قرآن و حدیث

بسم الله الرحمن الرحیم

مقدمه
آداب میهمانی از منظر قرآن و حدیث
«دید و بازدید» یا زیارت بستگان و براداران دینی از خویشاوندان، یكی از رفتارهای اجتماعی مورد تأكید اسلام است. این دید وبازدید ها با روش های گوناگونی انجام می شود كه مهمانی دادن و دعوت كردن از دوستان و آشنایان یكی از رایج ترین آنهاست. بنا بر این اسلام پیروانش را به مهمانی دادن دعوت كرده و پاداش‌های‌ بزرگ و ارزنده‌ای برای مهمان‌نوازی تعیین كرده است. پیامبر اكرم(ص) ورود مهمان به خانه را هدیه‌ای الهی می‌دانست و می‌فرمود:« اذا أَرَادَ اللَّهُ بِعَبْدٍ خَیْراً أَهْدَى لَهُمْ هَدِیَّةً قَالُوا وَ مَا تِلْكَ الْهَدِیَّةُ قَالَ الضَّیْفُ یَنْزِلُ بِرِزْقِهِ وَ یَرْتَحِلُ بِذُنُوبِ أَهْلِ الْبَیْتِ»؛ هرگاه خداوند بخواهد خیر و خوبی به جمعیتی برساند، هدیه‌ای به سوی آنان می‌فرستد. سؤال شد منظور از هدیه چیست؟ فرمودند آن هدیه، مهمان است كه با روزی خود وارد می‌شود و هنگام رفتن، گناهان آن خانواده را به همراه می‌برد! (نوری، 1407ق، ج 16، ص 258).

 

اهمیت مهمانی دادن
ضیافت و پذیرایی از مهمانی یكی از امور چهارگانه است كه اسلام بر آن سفارش كرده است یعنی مهمانی دادن در كنار پرداخت بدهى، عاریه دادن، قرض دادن مورد تأكید و سفارش قرار گرفته است.
حضرت امام علی بن موسی الرضا علیه السلام از جد بزرگوارشان پیامبر بزرگوار اسلام نقل می كنند كه آن بزرگوار می فرمودند: « تا زمانى كه امتم با هم دوستى كنند و به هم هدیه دهند و امانت را بپردازند و از حرام دورى كنند و از مهمان‏ پذیرائى كنند و نماز را برپا دارند و زكات را بدهند؛ در خوشى و خرمی باشند و هرگاه از آن اعراض كنند؛ گرفتار قحطى و خشكسالى شوند.
امام صادق علیه السلام می فرمودند: هر كس ده مسلمان را خوراك دهد خدا بهشت را بر او واجب كند. و نیز می فرمایند: اگر پنج درهم برگیرم و آنگاه به این بازار شما بروم و خوراكى بخرم و چند تن مسلمان را بر آن مهمان‏ كنم دوست تر دارم از آزاد كردن بنده‏اى.
یكی از علاقه‌های امیرمؤمنان(ع) در دنیا پذیرایی از مهمان بوده است: «حُبِّبَ إِلَیَّ مِنْ دُنْیَاكُمْ ثَلَاثٌ إِطْعَامُ الضَّیْفِ وَ الصَّوْمُ بِالصَّیْفِ وَ الضَّرْبُ بِالسَّیْفِ»؛ از دنیای شما سه چیز محبوب من است: اطعام مهمان، روزه در تابستان، شمشیر زدن [در راه خدا]
رسم است كه انسان های بزرگ در لحظات آخر زندگی خود، امور مهم‌تر را سفارش می‌كنند. امام زین‌العابدین و امام محمدباقر(ع) یكی از توصیه‌های حضرت علی(ع) در لحظات پایانی عمر شریفشان را اكرام مهمان نقل می‌كنند: «خدا را خدا را در مورد مهمان، او را راهی نكنید مگر با احترام و راضی، این وصیت [من] به شما است»
مهمان‌نوازی و دوست داشتن مهمان چنان جایگاه و منزلتی دارد كه امیرمؤمنان(ع) فرموده‌اند: مؤمنی نیست كه مهمان را دوست داشته باشد، مگر اینكه در روز قیامت، از قبر خود درحالی خارج ‌شود كه صورتش چون ماه شب چهارده، نورانی است؛ جماعت به او نگاه می‌كنند و می‌گویند: او كیست؟ آیا پیامبری مرسل است؟ فرشته‌ای می‌گوید: او مؤمنی است كه مهمان را دوست می‌داشت و اكرامش می‌كرد و راه او غیر از بهشت نیست.
پیامبر اكرم(ص) ‌نیز دربارة ثواب اطعام مهمان و به‌طوركلی اطعام مسلمان، می‌فرمایند: «هركس سه نفر مسلمان را طعام دهد، خداوند او را [از طعام‌های] سه بهشت در ملكوت سماوات: جنت فردوس، جنت عدن و جنت طوبی طعام دهد و از [میوه] درختی در بهشت عدن كه خداوند خود به دستش آن را كاشته است، به او دهد»
امام علی(ع) نیز یكی از وظایف ثروتمندان را برپایی مهمانی بیان فرموده‌اند: «هركه خداوند به او ثروتی دهد، باید با آن به خویشانش رسیدگی كند و مهمان‌داری نماید» (نهج‌البلاغه، خ 142).
همچنین، در روایت آمده است كه روزی امام علی(ع)‌را غـمگین یافتند. سبب را جـویا شدند. حضرت فرمود: «هفت روز است كه مهمانی بر ما وارد نشده است» (دیلمی، 1412ق، ج 1، ص 136).
البته برپایی مهمانی باید به قصد قربت و در راه خدا باشد. پیامبر اكرم(ص) فرموده‌اند: «كـسی را كه برای خدا دوستش دارید، به غذای خود مهمان كنید» (حر عاملی، 1409ق، ج 24، ص274؛ متقی هندی، 1389ق، ح 25881).
بنابراین مهمانی دادن با نیت‌هایی غیرالهی مانند كسب شهرت، فخرفروشی به دیگران و… آثار و بركات مهمانی با قصد قربت را نخواهد داشت.
تشویق به پذیرفتن دعوت مؤمن
ترغیب و تشویق به مهمانی دادن و مهمان كردن دیگران، با هدف ایجاد برادری و دوستی میان امت اسلامی تنها با ترغیب و تشویق دعوت‌شدگان به پذیرش دعوت دعوت‌كنندگان به مهمانی امكان‌پذیر است؛ ازاین‌رو، در روایات اسلامی، به پذیرش دعوت میزبان تشویق شده است و نپذیرفتن دعوت دیگران نقض آداب اجتماعی شمرده می‌شود. پیامبر اكرم(ص) فرموده‌اند: «از ادب به دور است… كه مردی به مهمانی دعوت شود و نپذیرد یا بپذیرد و غذا نخورد» (حمیری، 1413ق، ص 160، ح 583).
در تبیین این مطلب می‌توان گفت دعوت دیگران به مهمانی، نشانة توجه دعوت‌كننده به مدعو و بیان‌گر علاقه، اظهار دوستی و محبت او به مدعو است، ازاین‌رو، نپذیرفتن دعوت، به‌معنای بی‌توجهی به دعوت‌كننده و رد كردن رابطة دوستی و محبت اوست و این با اصول دینی و اخلاقی مخالف است. ازاین‌رو، در روایات دینی، پذیرش دعوت دیگران و غذا خوردن با آنان نشانة علاقه‌مندی و دوستی بیان شده است. هشام‌بن‌سالم می‌گوید: با عبدالله‌بن ابی‌یعفور وارد خانة امام صادق(ع) شدیم؛ ما گروه فراوانی بودیم و من در میانشان از همه جوان‌تر بودم. امام ما را به صرف غذا دعوت كردند؛ همه سر سفره نشستیم و با حضرت، غذا خوردیم. حضرت رو به من كرده، فرمودند: «هشام! مگر نمی‌دانی دوستی مسلمان با برادر مسلمانش وقتی ثابت می‌شود كه با كمال علاقه از غذای او میل نماید؟» (مجلسى، 1403ق، ج 15، ص 239).
پذیرفتن دعوت دیگران چندان اهمیت دارد كه در روایاتی از پیامبر اكرم(ص)، حتی در صورت دور بودن منزل میزبان و با وجود زحمت ایاب و ذهاب برای مهمان، به پذیرش دعوت سفارش شده است: «به حاضران و غایبان امت خود سفارش می‌كنم كه دعوت مسلمان را، حتی اگر از فاصلة پنج میل باشد، بپذیرند؛ زیرا این كار بخشی از دین است» (برقی، 1413ق، ج 2، ص 180، ح 1510).
اما با وجود توصیه‌های مؤكد برای پذیرفتن دعوت میزبان، در برخی شرایط از پذیرفتن آن نهی كرده‌اند؛ از جمله، نپذیرفتن دعوت فاسق است. پیامبر اكرم(ص) در اندرزی بــه ابوذر می‌فرمایند: «از غذای مردمان فاسق تناول مكن» (حر عاملی، 1409ق، ج 24، ص 274). مورد دیگر، مهمانی ثروتمندانی كه فقرا را به مهمانی خود دعوت نمی‌كنند: «پـذیرفتن دعـوت كـسی كـه ثروتمندان بر سر سفره مهمانی او هستند و فقیران حضور ندارند، كراهت دارد» (راوندی، 1407ق، ص 141، ح 358).
پس از بیان فلسفة سفارش به مهمانی دادن و رفتن و نیز اهمیت این موضوع در دین اسلام، به بیان آداب و وظایف میزبان و مهمان در قبال یكدیگر می‌پردازیم.
آثار و بركات مهمان برای میزبان
برخلاف تصور برخی كه مهمان را مایة زحمت و دردسر می‌دانند، در روایات دینی بركات دنیوی و اخروی فراوانی برای مهمان شمرده شده است. امام‌رضا(ع) به نقل از پدران خود و آنان به نقل از رسول خدا(ص) اكرام مهمان را در یك جامعه ضامن خوشی و سلامت آن دانسته‌اند: «همیشه امتم در خوشى و خوبى باشند تا زمانى كه با هم دوستى كنند و امانت را بپردازند و از حرام دورى كنند و از مهمان‏ پذیرایى كنند و نماز را برپا دارند و زكات بدهند، چون‏ انجام ندهند گرفتار قحطى و خشك‌سالى شوند» (نوری، 1407ق، ج 16، ص 258).
امام صادق(ع) نیز اجر و ارزش مهمان‌داری را از آزاد كردن بنده بالاتر دانسته و فرموده‌اند: «اگر مؤمنی دو نفر مؤمن را با غذا پذیرایی كند، بالاتر از این است كه برده‌ای را آزاد كرده باشد» (كلینی، 1388، ج 2، ص 201).
بركات مهمان برای میزبان هم شامل دنیا و هم شامل آخرت است. مهمان، باعث ریزش گناهان میزبان و حرام شدن جهنم بر او و راهنمای او به بهشت برین است. پیامبر اكرم(ص) نگاه محبت‌آمیز به مهمان را مانع آتش جهنم بیان كرده‌اند: «هیچ بنده‌ای نیست كه مهمان برایش بیاید و به صورت او نظر كند مگر اینكه چشم او بر آتش جهنم حرام گردد» (نوری، 1407ق، ج 16، ص 258).
همچنین، پیامبر اكرم(ص) در روایت دیگری مهمان را راهنمای بهشت خوانده‌اند: «الضَّیْفُ دَلِیلُ الْجَنَّةِ»؛ مهمان، راهنمای بهشت است (همان، ص 257).
حضرت علی(ع) نیز مهمان‌نوازی را سبب آمرزش گناهان بیان كرده‌اند: «هر مؤمنی كه صدای مهمانی را بشنود و خوشحال شود، گناهانش آمرزیده می‌شود، اگرچه گناهان او به اندازة زمین تا آسمان باشد» (همان).
ازآنجاكه در این احادیث سیاق كلام مطلق است، هم شامل مهمان دعوت‌شده و هم مهمان دعوت‌نشده می‌شود؛ از‌این‌رو، این پاداش‌های الهی، می‌تواند انگیزه‌ای برای تكریم بیشتر، همراه با گشاده‌رویی، نسبت به مهمان ناخوانده برای كسانی باشد كه به مهمانان ناخوانده چندان روی خوش نشان نمی‌دهند

موارد مهمانی
از توصیه های حضرت رسول به امیرالمؤمنین علیه السلام یکی هم این بود:
« یا علیّ ! لا وَلیمةَ اِلاّ فی خَمسٍ : فی عِرسٍ اَو خِرسٍ او عِذارٍ او وِکارٍ اَو رِکازٍ»؛(5)
یا علی! جز در این پنج مورد، ولیمه ای (اطعام و مهمانی دادن) نیست: ازدواج و عروسی، تولّد نوزاد، ختنه کردن کودک، ساختن یا خریدن خانه، بازگشت از سفر حجّ.
در این موارد، سزاوار است که انسان به این بهانه و مناسبت، سفره ای بگسترد، ذبحی کند و مؤمنان را به مهمانی دعوت کند.
در حدیث دیگری از رسول خدا صلی الله علیه وآله نقل شده که فرمود: هر کس مسجدی ساخت، گوسفند چاقی را ذبح کند و از گوشت آن به محرومان بینوا اطعام کند و از خداوند بخواهد که شرّ سرکشانِ جنّ و انس و شیطان ها را از او دور کند.
مهمانی، برای هر یک از مواردِ یاد شده، سنّتی اسلامی است که دل ها را به هم مهربانتر و صفا و صمیمیت میان جامعه را بیشتر می کند و اقوام و دوستان، یکدیگر را می بینند و آشناتر می شوند، روح ها شاداب تر و زندگی – ها بانشاط تر می شود.
در زندگی اولیای دین و پیشوایان معصوم نیز، نمونه های فراوانی از این گونه ضیافت ها دیده می شود. از جمله به این نمونه دقت کنید: امام هفتم، حضرت کاظم علیه السلام برای تولّد یکی از فرزندانش ولیمه و اطعام دارد و به مدت سه روز در مسجدها و کوچه ها، در ظرف هایی به مردم «فالوده» داده شد. برخی پشت سر، این کار را بر حضرت عیب گرفتند. وقتی امام کاظم علیه السلام شنید، در پاسخ آن عیبجویی، به سنّت انبیا و روش پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله استناد نمود.
پرهیز از اسراف و ریا
هر عمل خیر و شایسته ای، گاهی دچار برخی آفت ها می شود با همه ی ستایشی که ازپذیرایی شایسته از مهمان شده، اگر جنبه ی تعادل رعایت نشود و به مرز اسراف و ولخرجی هایی برسد که اغلب، روی چشم و هم چشمی است، یا ریشه در خودنمایی و تفاخر دارد، ناپسند است و همین کار مقدّس و خداپسند، از قداست و محبوبیّت نزد خدا می افتد.
اطعام، با همه ی ارزشی که دارد، آنجاست که «فِی الله» و «لله» باشد و به قصد سیر کردن شکمی گرسنه یا شاد کردن برادری مؤمن یا تقویت رابطه های خویشاوندی و صله ی رحم باشد.
درست است که از نعمت الهی باید بهره گرفت، امّا با حفظ حدّ و مرز ارزشی آن و فراتر نرفتن از مرز اعتدال، و انجام دادن آن کار به صورتی خردمندانه و شرع پپسند و عرف ناپذیر!
روزی حضرت امیرعلیه السلام به «علاء بن زیاد» که خانه ای وسیع و مجلّل برای خود ساخته بود، فرمود: با این خانه ی بزرگ، در این دنیا می خواهی چه کنی؟ تو در آخرت، به چنین منزل وسیعی بیش از دنیا نیازی داری؛ مگر آن که بخواهی از همین خانه ی وسیع دنیوی، به آخرت برسی، مثل این که در این خانه از مهمان پذیرایی کنی، صله ی رحم نمایی، به بستگانت برسی، حقوقی را که از این خانه بر گردنِ دوست تو ادا کنی. در این صورت، از همین خانه به آخرت می رسی!..
گاهی اصل مهمانی دادن، ریاکاری است. گاهی نوع غذا و محلّ اطعام و کیفیّت سفره چیدن، تظاهر و خودنمایی است. گاهی مهمان های خاصّ و مدعویّن، شایسته ی اطعام نیستند، یا با انگیزه های ریاکارانه و حسابگرانه و مصلحت اندیشانه دعوت می شوند.
همه ی این ها نارواست و هدر دادن نعمت های الهی، پیامبر خدا صلی الله علیه وآله فرمود: هر کس طعامی را از روی ریا و خودنمایی اطعام کند و مهمانی دهد، در روز قیامت، همانندِ آن را خداوند از طعام های دوزخی به او می خوراند. و امام باقر علیه السلام فرمود: «ولیمه» در حدّ یکی دو روز، کرامت و بزرگواری است. بیشتر از آن، ریا و خودنمایی و سُمعه است:
« الوَلیمةُ یَومٌ اَو یَومَینِ مَکرَمَة وَ مازادَ ریاءُ و سُمعَة.»
البته این ها در سور دادنها و مهمانی های رایج و مرسوم به مناسبت های یاد شده است. اما اصل مهمان دوستی و کرم و اطعام به محرومان، سخاوتی است که هر چه بیشتر و مستمرّتر باشد، بهتر و زیبنده تر است.
«هاشم»، جدّ بزرگ رسول خدا، همیشه سفره ای باز داست و غذای آماده ی او و خانه ی مهیّایش برای عامّه ی مردم، او را به سیادت و آقایی قریش رسانده بود.
«حاتم طایی»، سخاوتمند معروف عرب، خانه ای داشت که ملجأ مردم و محلّ امید بینوایان و مسافران و مهمانان مختلف بود.
امام حسن مجتبی علیه السلام مهمان خانه ای در منزل داشت که به طور معمول، از طبقات مختلف، بویژه افراد غریب و بی خانه و بینوا و مسافران و یتیمان و محرومان، پیوسته از آن بهره مند می شدند.
برای کریمانِ بلند همّت، «اطعام» لذّتی بیش از طعام خوردن دارد و حظّ روحی آنان از این رهگذر است.
چه زیباست این کلام مولا علی علیه السلام که فرمود:
«قُوتُ الأجسادِ الطَّعامُ، وَ قُوتُ الأرواحِ الإطعام»؛
قُوت و غذالی جسم، غذا خوردن است، ولی غذای روح، اطعام و غذا دادن .
کسی می گفت: بزرگترین لذّت روحی من وقتی است که عدّه ای نیازمند و تهیدست را به مهمانی دعوت کنم و آن ها سر سفره نشسته و مشغول خوردن باشند و من از دور، این صحنه را نگاه کنم و لذّت ببرم!
در قابوس نامه چنین توصیه می کند:
«چون میهمان کنی، از خوبی و بدیِ خوردنی ها عذر مخواه، که این طبع بازاریان باشد، هر ساعت مگوی که فلان چیز بخور، خوب است ! یا چرا نمی خوری؟ یا من نتوانستم سزای تو کنم، که این ها سخن کسانی است که یک بار میهمانی کنند. »
در فرهنگ دینی ما، مهمان حبیب خدا و مایه ی برکت است، هدیه ای از سوی پروردگار و عامل افزایش رزق و سبب آمرزش گناهان صاحب خانه و سبب نزول مغفرت الهی است. این ها همه بجا و درست، چرا که فرموده ی معصومین و تعالیم مکتب است. اما در همین جا «هزار نکته ی باریکتر ز مو» وجود دارد که اگر مهمانی رفتن ما سبب زحمت و رنجش صاحب خانه شود و او را به دردسر بیندازد، آن وقت چه؟ با زهم رحمت است؟!
البته همه یکسان نیستند و روحیه ها متفاوت است. بعضی ها آمادگی پذیرش مهمان ندارند. برخی از وضع مالی مناسبی برای مهمان نوازی و خرج ضیافت برخوردار نیستند. بعضی از نظر جا و منزل و امکانات پذیرایی آبرومندانه از مهمان در مضیقه و فشارند. بعضی ها اشتغالاتی دارند که مهمانی مزاح وقت و یا کارشان خواهد شد. این جاست که خود مهمان باید مراعات حال طرف را بکند، انتظار بیش از حد نداشته باشد، بی خبر و بی دعوت نرود، دیروقت و نابهنگام بر سر صاحب منزل فرود نیاید و او را به تکلف و زحمت نیفکند (البته فرودهای اضطراری مستثنی است!…) هر جا که میزبان گفت بنشیند و از صاحب خانه اطاعت کند.
سفارش معاشرتی قرآن به مؤمنان درباره ی ادبِ مهمان شدن در خانه ی پیامبر صلی الله علیه وآله چنین است:
«ای کسانی که ایمان آورده اید! بدون اذن و اجازه و دعوت برای طعام، وارد خانه ی پیامبر نشوید، و هر گاه دعوت شدید، داخل شوید،و چون غذا خوردید، پخش شوید (و بروید) و برای حرف زدن (وگپ زدن) ننشینید، این کار شما سبب اذیت پیامبر است و از شما خجالت می کشد، ولی خداوند از گفتن حق، حیا نمی کند!»
در مهمانی اگر آداب و سنن اسلامی مراعات شود، دیگر مهمان، اسبابِ زحمت و بار خاطر نخواهد شد، بلکه مایه ی برکت و سبب خوشحالی خواهدبود و از همین جاست که به مسأله ی «تکلف» بر می خوریم که پیامدهای بدی دارد و مایه ی تلخکامی هایی در زندگی است.

پرهیز از تكلف
چیزی به نام «حفظ آبرو» یا «حیثیّت»، برای برخی چنان تکلّف آور و مشقّت بار است که برای آن خود را به زحمت های بسیار دچار می کنند و به هر قیمتی شده از مهمان پذیرایی می کنند، مبادا که آبروی شان برود. البته توقعات نابجای برخی مهمانان هم در این مسأله دخالت دارد.این گونه مهمان که میزبان را به «تکلّف» و زحمت می افکند، نه تنها رحمت نیست که شوم است. اگر میان مردم و خویشاوندان صفا و صداقت و صمیمیت باشد و مهمانی از راه برسد و دیرقوت یا نابهنگام باشد، باید به هرچه که «هست» قناعت کرد. نه مهمان توقع زیادی داشته باشد و نه صاحب خانه خود را به دردسر بیفکند. در این صورت، دوستی ها و رفت و آمدها تداوم می یابد.
اما رفت و آمدهای هزینه ساز و خرج تراش و تکلّف آور، سبب کاهش دید و بازدیدها و مهمانی ها و موجب قطع رابطه ها یا کاهش و سردی آن می گردد. درسی از امیرمؤمنان علیه السلام بیاموزیم:
مردی حضرت علی علیه السلام را به خانه دعوت کرد. حضرت فرمود: به سه شرط می آیم. آن مرد پرسید: آن شرایط چیست؟ امام پاسخ داد:
یکی این که از بیرون خانه چیزی برایم تهیه نکنی.
دوم آن که آن چه را در خانه داری، پنهان و ذخیره نسازی (هرچه داری بیاوری).
سوم آن که به خانواده ات اجحاف و فشار وارد نیاوری.
مرد گفت: باشد، می پذیرم.
حضرت قبول کرد و مهمانِ خانه ی او شد.
این حدیث، درس های عظیم و نکات ظریفی را بین می کند. بعضی ها به خانواده و همسر خویش زحمت بسیار می دهند و تهیه بساط و مواد یک سفره و پخت و پز را به او تحمیل می کنند تا یک مهمانی آبرومند بر پا شود. زحمتش را خانم می کشد، ولی پُزش را آقا می دهد. این نوعی ستم به خانواده است و روا نیست که از سوی مرد انجام گیرد.
در مهمانی رفتن، هم مهمان نباید متوقع باشد که برای چنین و چنان کنند و به «ماحَضَر» – هر جه که موجود است- قانع باشد، و هم صاحب خانه خرجی را بر خود و رنجی را بر عیال، تحمیل نکند.
رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود: مهمان تا دو شب مورد اکرام و پذیرایی قرار می گیرد. اگر شب سوم فرا رسید، دیگر او را از اهل خانه محسوب می شود، هر چه که بود، می خورد.

آداب میهمانی از منظر قرآن و حدیث
نیز از آن حضرت روایت است:
به خانه ی دیگری چنان وارد نشوید و مهمان نروید که چیزی نداشته باشند تا خرج و انفاق کنند. این برای حفظ آبرو و عزت صاحبخانه است که نزد مهمان شرمنده و سرافکنده نشود. در ضرب المثل های فارسی است که : «مهمان دیروقت (یا : ناخوانده) خرجش به پای خودش است».
روش مسلمانی را باید از حضرت «سلمان» آموخت که اهل قناعت و ساده زیستی بود و پرهیز از تکلف و تجمل. از این رو سلمان فارسی در فضیلت ها و ارزش ها از «اهل بیت» به شمار می آمد. (سلمان منّا اهل البیت) . باری، نقل خاطره ای از سلمان مناسب این بحث است:
یکی از مسلمانان صدر اسلام به نام «ابووائل» می گوید: من به اتفاق دوستم به خانه ی سلمان فارسی رفتیم و مدتی نشستیم . هنگام غذا فرا رسید. سلمان گفت: اگر نبود آن که رسول خدا صلی الله علیه وآله از تکلف و خویشتن را به زحمت افکندن نهی کرده است، برایتان غذای خوبتری فراهم می کردم. سپس برخاست و مقداری نان معمولی و نمک آورد و جلوی مهمانان گذاشت. رفیقم گفت: کاش همراه این نمک، مقداری سعتر(مرزه و آویشن) بود! سلمان رفت و ظرف آب خویش را «گرو» نهاد و کمی مرزه فراهم کرد و سر سفره نهاد. وقتی غذا خوردیم، دوستم گفت: خدا را شکر که به روزیِ خدا قانعیم! سلمان گفت: اگر به رزق خدا قانع بودی، الآن ظرف آب من در گرو نبود!..
سلمان اهل تکلف نبود. ولی وقتی مهمان، خواسته ای را بر زبان آورد و تمنای غذا و طعامی داشت، سلمان ناچار شد که برای رضای خاطر مهمان آن را تأمین کند، هر چند با «رهن» گذاشتن وسیله ی زندگی!
بسیاری اوقات، نه تنها در مهمانی ها، بلکه در مجموعه ی رفت و آمدها و روابط، توقعات بیجای افراد از یکدیگر، بار سنگینی را به دوش دیگران می گذارد و این هیچ پسندیده و اسلامی نیست ! مهمان خوب کسی است که وقتی به خانه ی کسی می رود، بخصوص اگر بدون اطلاع دادن قبلی باشد، همان جا که کفش هایش را از پا در می آورد، توقع و انتظار را هم از خود جدا کند و بیرون در بگذارد و وارد شود، تا جا هیچ گونه گله ای نباشد. وقتی باری بر دوش میزبان سنگینی نکند، این گونه مهمانی بی زحمت و رنج است و اگر خدا کمک کند و همراه مهمان، روزیِ او را هم بفرستد که چه بهتر.
در حدیث است : » لا تَکَلّفوا لِلضیّف» یا « لا یَتَکَلَّفَنَّ احدٌ لضیفه ما لا یَقدِرُ؛ برای پذیرایی از مهمان، خود را بیش از حد توان به زحمت و مشقت نیندازید.
می بینید که مسأله، ظریف است و مرزها گاهی آشفته می شود. هم دعوت به پذیرایی از مهمان کرده اند، هم نهی از تکلف! هم مهمان را موهبت الهی شمرده اند و مایه ی رزق و برکت خانه دانسته اند، هم ایجاد اذیت و سختی برای میزبان را نهی کرده اند. شناخت تکلیف صحیح، هم برای مهمان هم میزبان، دقت و ظرافت می طلبد.

وظایف مهمان
همانگونه كه مهمان بر صاحب خانه یا میزبان حقوقی دارد؛ میزبان نیز حقوقی دارد كه باید مهمان رعایت كند.
1. پذیرفتن دعوت مومن
امام صادق (ع) در این خصوص می فرمایند : یکی از حقوق واجب مومن بر مومن این است که دعوت او را بپذیرد (18) لذا شایسته است وقتی مومنی انسان را دعوت میکند با کمال میل دعوت او را اجابت کنیم .
شایسته نیست مومن به صورت سر زده به خانه کسی وارد شود بلکه بهتر است از قبل هماهنگ کرده و ورود خود را اطلاع دهد ؛ و اگر بدون هماهنگی جایی رفت و میزبان آمادگی پذیرایی نداشت و عذر او را خواست , ناراحت نشده و برگردد ؛ چرا که پذیرایی از مهمان , آمادگی لازم را می خواهد و طبیعتا ممکن است در هر حال و هر شرایطی انسان آماده پذیرفتن مهمان نباشد.
امام صادق(ع) با تفكیك دو نوع مهمان، آنان را به ناخوانده و خوانده دانسته، وظایف میزبان در قبال هریك را به‌خوبی بیان می‌كنند: «هرگاه بـرادرت ناخوانده بر تو وارد شد، همان غذایی كه در خانه داری برایش بیاور و هرگاه او را دعوت كردی در پذیرایی از او زحمت بكش» (البرقی، 1413ق، ص 179، ح 1506).
بنابراین، میزبان در پذیرایی از مهمان دعوت‌شده، باید همة توان خود را صرف كرده و در خانه هر غذای لذیذی كه دارد، برای او مهیا كند و چیزی دریغ ننماید. اما در پذیرایی از مهمان ناخوانده لازم به تكلف و در سختی ‌انداختن خود و خانواده نیست و مهمانان ناخوانده باید به این نكته توجه داشته باشند. ازاین‌رو، پیامبر اكرم(ص) فرموده‌ا‌ند: «اگر كسی هزار درهم صرف سفره كند و مؤمنی از آن غذا بخورد اسراف نیست» (مجلسى، 1383، ص 66).
از امام صادق(ع) دربارة معنای ظلم در آیه: «لا یُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ» (نساء: 148) كه غیبت كردن ظالم و بدگویی از او را برای مظلوم جایز دانسته است، پرسیده شد. ایشان، یكی از مصادیق ظالم را میزبانی دانست كه از مهمانش به‌درستی پذیرایی نكرده باشد، پس، غیبت كردن از او را برای مهمانش جایز شمرده‌اند: «هركس مهمانی را دعوت كند و از او خوب پذیرایی ننماید، در حق مهمان ظلم كرده است و اگر دربارة سختی‌هایی كه به او گذشته، چیزی بگوید گناهی نكرده است!» (حرعاملی، 1409ق، ج 12، ص 289).
اما حد و اندازة تلاش میزبان در تكریم مهمان و پذیرایی او چه اندازه باید باشد؟ آیا جایز است بیش از توان، خود و خانواده‌اش را به زحمت اندازد و مانند برخی مردم برای حفظ آبروی خود پیش مهمانان، خود را با انواع مشكلات مانند قرض گرفتن فرش و مبل از همسایه و سفارش غذاهای گران و متنوع از رستوران به زحمت اندازد؟ پیامبر اكرم(ص) پاسخ این پرسش را چنین می‌دهند: «هیچ‌كس نباید بیش از توانش، خود را برای مهمان به زحمت اندازد» (متقی الهندی، 1389ق، ح 25876).
بنابراین، حد و اندازة تلاش برای پذیرایی كافی از مهمان، توان و استطاعت میزبان است. دین اسلام، هیچ‌گاه مؤمنان را به امری خارج از توانشان مكلف نساخته است، چه در عبادات و امور فردی و چه در معاشرت و امور اجتماعی. امام رضا(ع) وظیفة میزبان در پذیرایی از مهمان را با توضیح بیشتری بیان فرموده‌اند. ایشان داستانی دربارة جد بزرگوارشان، امیرمؤمنان(ع) نقل می‌كنند كه روزی مردی ایشان را به مهمانی دعوت كرد. امیرمؤمنان(ع) به او فرمودند: «دعوت تو را می‌پذیرم به شرط اینكه سه قول به من بدهی. آن مرد گفت: چه قولی؟ ای امیرمؤمنان! حضرت فرمود: از بیرون خانه، چیزی برای من تهیه نكنی، آنچه در خانه‌ات آماده داری از من دریغ نكنی و به زن و فرزندانت اجحاف ننمایی. مرد گفت: قبول می‌كنم ای امیرمؤمنان. پس علی‌بن‌ابی‌طالب(ع) دعوت او را پذیرفت» (صدوق، 1378ق، ج 2، ص 42، ح 138).
ابورافع، یكی از اصحاب پیامبر اكرم(ص)، نقل می‌كند كه روزی برای پیامبر مهمانی رسید. ایشان مرا برای خرید كالایی نزد فردی یهودی فرستاد و فرمود كه از آن شخص یهودی به سلف چیزی بخر؛ تا پایان ماه رجب پول آن را می‌پردازم. یهودی نپذیرفت مگر به رهن گذاشتن چیزی؛ نزد پیامبر برگشتم و ایشان زره خود را رهن دادند (نوری، 1407ق، ج 13، ص 418).
در اینجا ممكن است تصور شود كه پیامبر برای مهمان خود را به زحمت‌ انداخته‌ و رهن و بیع سلف كرده‌اند؟ پاسخ آن است كه بیع سلف یكی از بیع‌های جایز است كه در زمان پیامبر رایج بود؛ گرچه در زمان ما كمتر كاربرد دارد. بنابراین، وقتی میزبان می‌داند كه در آخر ماه درآمدی دارد، بیع سلف یكی از بیع‌های مجاز و رایج است؛ ازاین‌رو انجام این كار خارج از طاقت محسوب نمی‌شود. همچنین، وقتی چیزی در خانه است كه می‌توان به رهن گذاشت، پس در این قسمت زحمتی نیز وجود ندارد. بر این اساس، ایشان خارج از طاقت خود رفتار نكرده‌اند.
بنابراین، دین مبین اسلام گرچه به تكریم مهمان، سفارش فراوان كرده است، از زیاده‌روی و اسراف در این زمینه نیز منع كرده است و به‌هیچ‌وجه به زحمت انداختن خارج از طاقت خود و خانواده را جایز نشمرده است.
وقتی میزبان همة تلاش خود را كرد و هرچه داشت پیش روی مهمان خود گذاشت، مهمان چه وظیفه‌ای در قبال آن دارد؟ پیامبر اكرم(ص) این وظیفه را چنین بیان كرده‌اند: «مرد (میزبان) را همین گناه بس، كه غذایی را كه پیش برادران خود می‌گذارد كم شمارد و مهمانان را همین گناه بس، كه آنچه را برادرشان در برابرشان می‌گذارد كم شمارند» (برقی، 1413ق، ح 1533).

نخستین وظیفة انسان برای مهمانی رفتن، این است كه سرزده و بدون دعوت برای مهمانی نرود. این دستور شرع مقدس اسلام در جهت حمایت از میزبان و راحتی اوست. همان‌طور كه گفته شد، دین مبین اسلام با وجود توصیه‌های فراوانش به مهمانی دادن و مهمانی رفتن، دو اصل را توأمان رعایت می‌كند: نخست اكرام مهمان و دیگر مراعات آسایش میزبان. ازاین‌رو، باتوجه به اصل دوم، اسلام از مهمانی رفتن به‌طور سرزده نهی می‌كند. امام صادق(ع) از اجداد بزرگوارشان و درنهایت، از پیامبر اكرم(ص) روایت می‌كنند كه ایشان فرموده‌اند: «یا على‏! هشت طایفه‏اند كه اگر اهانت شوند باید ملامت و سرزنش نكنند مگر خودشان را؛ كسى كه بدون دعوت بر سر سفره طعامى برود (مهمان‏ ناخوانده)» (مجلسى، 1403ق، ج 72، ص 444 و 452).
روابط مودت آمیز در جامعه ی اسلامی و میان برادران دینی و خانواده ها، باید در سطحی باشد که رفت و آمدها گرم، و مهمانی دادن ها صمیمی، مهمانی رفتن ها بی تکلّف، و پذیرایی ها خودمانی و بی گله باشد. این مطلوب نهایی است، ولی رعایت آدابی خاصّ، به ویژه آنجا که محبت ها و صمیمیت ها در حدی نیست که «هیچ آدابی و القابی مجوی»، ضروری است. یکی از این نکات، بی دعوت به مهمانی نرفتن است، یکی هم همراه دعوت شده را با خود بردن! گر چه میزبانان معمولاً می گویند:« خوب، چه می شد مهمانتان را هم می -آورید، غریبه که نیستید، می آورید و دور هم بودیم و… »
اما توصیه ی اسلام به پرهیز از این مسأله است. حتی همراه بردن کودکان به مهمانی، اگر دعوت نشده اند ، گاهی اشکال شرعی هم پیدا می کند، به ویژه اگر در دعوت نامه قید شده باشد که : «لطفاً از آوردن بچه…»
امام صادق علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه وآله نقل می کند که فرمود: « هر گاه یکی از شما به مهمانی و طعامی دعوت شدید، فرزند خود را همران نبرید، اگر چنین کنید، کاری ناروا و غاصبانه کرده اید.»(23) این همان عادت ناپسند «طفیلی» و « قُفیلی» بردنِ همراه است. و… سومی را هم که صاحب خانه می شناسد!
در حدیث دیگری پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله به حضرت علی علیه السلام در ضمن وصایایی فرمود:
«یاعلی! هشت گروهند که اگر مورد اهانت قرار گرفتند، خودشان را سرزنش کنند، نه دیگری را. یکی از آنان کسی است که به مهمانی ای که دعوت نشده برود و بر سر سفره ی ناخوانده بنشیند:
«الذّاهبُ اِلی مائدة لَم یُدعَ اِلیها…»(24)

2. حضور بموقع
حاضر شدن در منزل میزبان ابتدایی ترین نكته ای است كه هر میهمانی باید بداند. چگونگی حضور و زمان حضور در میهمانی در آیه ای از قرآن مورد توجه قرار گرفته است.
«یاایهاالذین ءامنوا لاتدخلوابیوت النبی إلاان یوذن لكم إلی طعام غیر ناظرین اناه؛(۱) ای كسانی كه ایمان آورده اید، داخل اتاق های پیامبر نشوید، مگر آن كه برای [خوردن] طعام به شما اجازه داده شود، [آن هم] بی آن كه در انتظار پخته شدن آن باشید.»
یكی از پیام های این فراز از آیه آن است كه اگر برای ناهار یا شام دعوت شدید، پیش از وقت غذا در منزل میزبان حاضر نشوید، به طوری كه تا زمان آماده شدن غذا، مدتی طول بكشد، بلكه بموقع به آنجا بروید تا مزاحم اهل خانه نباشید و وقت صاحب خانه، بیش از اندازه ای كه تعیین كرده، تلف نشود.
.پرهیز از حضور بدون دعوت( مهمان سرزده)
یكی از آداب حضور در میهمانی، با دعوت رفتن است. شایسته نیست شخصی بدون دعوت صاحب خانه، بویژه در وقت غذا خوردن به خانه او رود. در ادامه آیه ۵۳ سوره احزاب می خوانیم: «ولكن إذا دعیتم فادخلوا؛ ولی هنگامی كه دعوت شدید داخل گردید.
این فراز، تنها مختص میهمانی های پیامبر نیست. بلكه یك دستور اخلاقی در میهمانی است. شاهد این مدعا، روایاتی است كه در این زمینه آمده است.
در وصایای پیامبر(صلی الله علیه وآله) به امیر مؤمنان (علیه السلام) می خوانیم: «یا علی ثمانیه ان اهینوا فلایلوموا إلاانفسهم الذاهب الی مائده لم ید ع الیها؛(۲) یا علی! هشت گروه اند كه اگر به آنها اهانت شد، باید تنها خود را ملامت كنند: یكی از آنها كسی [است] كه بدون دعوت به سر سفره ای می نشیند.»
رعایت این مساله، از یك سو، احترام به میزبان است و از سوی دیگر اطمینان از این كه مزاحمتی برای میزبان و خانواده او ایجاد نخواهد شد.
البته قبول دعوت میزبان نیز در فرهنگ اسلامی بسیار مورد تاكید قرار گرفته است. رسول خدا(صلی الله علیه وآله) فرمود: «من الجفاء ان یدعی الرجل الی طعام فلایجیب او یجیب فلایاكل؛(۳) یكی از موارد جفا آن است كه انسان را به غذایی دعوت كنند و نپذیرد یا بپذیرد ولی غذا نخورد.

3. ورود با اجازه به منزل میزبان
در سوره مباركه نور آمده است: «یاایها الذین امنوا لاتدخلوا بیوتا غیره بیوتكم حتی تستانسوا و تسلموا علی اهلها؛(۴) ای كسانی كه ایمان آورده اید! به خانه هایی كه خانه های شما نیست داخل نشوید، تا اجازه بگیرید و بر اهل آن سلام گویید.
ابوایوب انصاری از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) درباره معنای «حتی تستانسوا» سؤال كرد. آن حضرت در پاسخ فرمود: «اذا جاء الرجل الی باب الدار یسبح و یهلل حتی یعلم اهل الدار انه یرید الدخول فیها؛(۵) هنگامی كه شخص به در منزل نزدیك می شود، تسبیح و تهلیل گوید تا اهل خانه بدانند كه او قصد داخل شدن دارد.
در روایت حتی اجازه خواستن شرح داده شده است. از امام صادق(علیه السلام (نقل شده كه فرمود: «هنگامی كه یكی از شما اجازه می خواهد، باید با «سلام آغاز كند، زیرا سلام اسمی است از اسماء خداوند عزوجل؛ و باید از پشت در قبل از نگاه كردن به درون خانه، اجازه بگیرد… اجازه خواستن، سه مرتبه است؛… نخستین مرتبه برای آگاه شدن اهل خانه است. در مرتبه دوم، ساكنان خانه آماده می شوند و در بار سوم، ایشان مختارند كه اگر خواستند اجازه دهند و اگر مایل نبودند اجازه ندهند؛ كه در آن صورت، میهمان باید برگردد. رسول خدا(صلی الله علیه و آله)، چون به در خانه گروهی می آمد، قبل از آن كه، سه بار با «سلام» آنها را آگاه كند، باز نمی گشت.»

4. سلام كردن به اهل منزل
یكی از زیبا ترین آداب دین، سلام كردن به هنگام ملاقات دیگران است. لطافت معنای این تعبیر، با توجه به آن كه نامی از نام های خداست و معنای بلندی دارد، دو چندان می گردد. بخصوص اگر به ویژگی های روحی انسان ها توجه شود، ارزش این ادب آشكار تر خواهد شد. چرا كه انسان، طبیعتاً موجودی سركش و خودخواه است. این ادب، به هنگام ورود به منزل میهمان نیز مورد توجه قرار گرفته است. قرآن كریم یكی از توصیه ها به میهمان را سلام كردن ذكر كرده است.
یاایها الذین ءامنوا لاتدخلوا بیوتا غیر بیوتكم حتی تستانسوا وتسلموا علی اهلها؛. ای كسانی كه ایمان آورده اید! به خانه هایی كه خانه های شما نیست داخل مشوید تا اجازه بگیرید و بر اهل آن سلام گویید.«ونبئهم عن ضیف ابراهیم اذ دخلوا علیه فقالوا سلما؛. و از میهمانان ابراهیم به آنان خبر ده، هنگامی كه بر او وارد شدند و سلام گفتند. فإذا دخلتم بیوتا فسلموا علی انفسكم؛پس چون به خانه هایی [كه گفته شد] در آمدید، به یكدیگر سلام كنید.
چنان كه در آیات ۵۱ و ۵۲ سوره حجر مشاهده می فرمایید، نخستین كلام میهمانان ابراهیم(علیه السلام) كه فرشتگان الهی بودند در برخورد با پیامبر خدا، سلام» عنوان شده است. در این زمینه، روایات فراوان است. سلام كردن، حتی به هنگام ورود به منزل شخصی خود نیز تاكید شده است. به عنوان نمونه، امام صادق(علیه السلام) فرمود: «اذا دخل الرجل منكم بیته فان كان فیه احد یسلم علیهم و ان لم یكن فیه احد فلیقل السلام علینا من عند ربنا یقول الله تحیة من عندالله مباركه طیبه؛ چون یكی از شما وارد خانه اش شود، اگر كسی در آن بود بر ایشان سلام می كند و اگر كسی در خانه نبود، باید بگوید: سلام بر ما از جانب پروردگارمان، خداوند می فرماید: «درود و تحیتی است مبارك و پاك از جانب خداوند.»
5. درخواست از میزبان برای به زحمت نینداختن خود
در وظایف میزبان گفته شد كه میزبان باید همة تلاش خود را برای پذیرایی خوب و شایسته از مهمان انجام دهد؛ ولی آنچه از روایت به‌دست می‌آید، این است كه مهمان نیز وظیفه دارد از میزبان بخواهد كه به‌خاطر او خود را به زحمت نیندازد و به غذایی كه در خانه موجود است اكتفا كند. یكی از یاران امیرمؤمنان(ع)، به نام حرث اعور می‌گوید:« روزی به خدمت آن حضرت رسیدم و گفتم یا علی دوست دارم، به من افتخار دهید و به خانة من بیایید و غذایی میل كنید. حضرت فرمود: به شرطی می‌آیم كه به سبب آمدن من، خود را به زحمت و مشقت نیندازی و به همان غذای موجود در خانه قناعت كنید! حرث پذیرفت و امیرمؤمنان(ع) به خانة او رفت و با غذایی كم كه موجود بود ناهار را صرف كرد» (قمی، بی‌تا، ج 1، ص 238).
خوشبختانه، امروزه عمل به این وظیفه در میان مردم رواج دارد و هنگام پذیرش دعوت مهمانی، از میزبان می‌خواهند كه خود را به زحمت نیندازد و اصطلاح به نان و پنیری اكتفا كند.

6. پرهیز از طفیلی و غفیلی
گفتیم كه مهمان وظیفه دارد دعوت برادر دینی خود را بپذیرد و بدون دلیل رد نكند. دیگر وظیفة او این است كه مطابق محتوای دعوت، رفتار كند و به همان اندازه‌ای كه از آنان دعوت شده است، به مهمانی بروند. متأسفانه، گاه این رفتار اجتماعی نادرست از برخی افراد مشاهده می‌شود كه هنگام اجابت دعوت میزبان، فرزند خردسال خود را نیز همراه می‌برند. گویا این رفتار در زمان پیامبر اكرم(ع) نیز رایج بوده است كه ایشان در نهی از آن فرموده‌اند: «هرگاه یكی از شما به مهمانی دعوت شد، فرزندش را هم به دنبال خود راه نیندازد كه اگر چنین كند، كار حرامی كرده و با نافرمانی وارد خانه میزبان شده است» (محمدی ری‌شهری، 1379، ج 6، ص 457).
این نهی نبوی برای رعایت حال میزبان است كه چون برای تعداد مشخصی مهمان تهیه و تدارك دیده است، با افزوده شدن مهمانان ناخوانده دچار مشكل نشود؛ زیرا درهرصورت، میزبان برای یك خردسال نیز تداركی برابر با بزرگسال می‌بیند و اگر قرار باشد هركس فرزند خود را همراه ببرد، تعداد مهمانان بیش از حد انتظار خواهد بود و با كمبود وسایل پذیرایی روبه‌رو خواهد شد.

7. نشستن در محل تعیین‌شده
وظیفة دیگر مهمان هنگام ورود به خانه میزبان، این است كه تا میزبان برای نشستن او محلی تعیین نكرده است، صبر كند و خود بلافاصله در هر جای منزل ننشیند. امام باقر(ع) ‌در این‌باره فرموده‌اند: «هرگاه یكی از شما به خانة برادرش وارد شد، هرجا صاحب‌خانه گفت، همان جا بنشیند؛ زیرا صاحب خانه به وضع اتاق خود از مهمان آشناتر است» (نوری، 1407ق، ج 14، ص 37، ح 16040).
ازآنجاكه گاهی خانوادة میزبان نیز هنگام مهمانی دادن در خانه حاضرند و در پذیرایی از مهمانان كمك می‌كنند، محل نشستن مهمانان در راحتی و آرامش آنان برای رفت و آمد و انجام تداركات لازم اثر فراوانی دارد. ازاین‌رو، چون میزبان آگاه‌تر از میزبان به موقعیت خانة خویش است، لازم است كه مهمان محل نشستن را از او بپرسد و اجازه بخواهد.

8. توقع بی‌جا نداشتن
در جهت اصل حمایت از میزبان، شرع اسلام به مهمان توصیه می‌كند كه از درخواست‌ها و تقاضاهای نابه‌جا كه برای میزبان زحمت‌آور است، بپرهیزد. مهمان خوب كسی است كه وقتی به خانه كسی می‌رود، بخصوص اگر بدون اطلاع قبلی است، توقع و انتظار را از خود دور كند، تا جای هیچ گِله‌ای نباشد.
یكی از مسلمانان صدر اسلام به نام ابووائل می‌گوید:
من به اتفاق دوستم به خانة سلمان فارسی رفتیم و مدتی نشستیم. هنگام غذا فرا رسید. سلمان گفت: اگر رسول خدا(ص) از تكلف و خویشتن را به‌زحمت‌افكندن نهی نكرده بود، برایتان غذای بهتری فراهم ساختم. سپس برخاست و مقداری نان و نمك آورد و در برابر مهمانان گذاشت. دوستم گفت: كاش همراه این نمك، مقداری مرزه و آویشن بود. سلمان برخاست و ظرف آب خویش را گرو نهاد و كمی مرزه فراهم كرد و سر سفره نهاد. وقتی غذا را خوردیم، دوستم گفت: خدا را شكر كه به روزیِ خدا قانعیم! سلمان گفت: اگر به رزق خدا قانع بودی، الان ظرف آب من در گرو نبود! (طبرسی، 1412ق، ص 135).

9. كوتاه بودن زمان مهمانی
وظیفة دیگر مهمان، رعایت مدت مهمان بودن است. براساس روایات، مدت زمانی كه عنوان مهمان بر فرد نهاده می‌شود و میزبان وظایف خاص خود را باید نسبت به او انجام دهد، سه روز و دو شب است. پس از این مدت، دیگر او مهمان نیست و مانند دیگر اعضای خانواده خواهد بود؛ ازاین‌رو تكریم و پذیرایی او به اندازة دیگر اعضای خانواده است و بر میزبان لازم نیست كه در پذیرایی از او خود را به تكلف بیندازد. پیامبر اكرم(ص) فرموده‌اند: «مهمان تا دو شب پذیرایی می‌شود؛ از شب سوم جزو اهل خانه به‌شمار می‌آید و هرچه رسید بخورد» (‌نوری، 1407ق، ج 17، ص 88، ح 20819). «مهمانی یك، دو و سه روز است. بعد از آن هرچه به او دهی صدقه شمرده می‌شود» (همان، ج 14، ص 37، ح 16038).
از این روایات می‌توان به‌طور ضمنی نتیجه گرفت كه چون تكریم و پذیرایی مهمان برای میزبان زحمت دارد، شارع مقدس، با وجود توصیه‌های فراوان به مهمانی دادن و تكریم مهمان، به طولانی شدن این زحمت راضی نیست، و از مهمان می‌خواهد كه مدت مهمانی‌اش را كوتاه كند، به‌طوری‌كه بیشتر از سه روز و دو شب نباشد. اما در صورت ضرورت و نیاز به افزایش این زمان، مهمان باید خود توجه داشته باشد كه دیگر در آن خانه مهمان نیست و نباید انتظار تكریم و پذیرایی مانند روزهای اول را داشته باشد، بلكه حتی باید در كارهای خانه به میزبان كمك كند؛ بنابراین این رفتار خیلی خوبی است كه برخی افراد در ابتدای ورودشان به منزل میزبان، هدیه‌ای به او می‌دهند و در ادامه برای كمك به حال میزبان و كم شدن زحمت او، در تهیة غذا و دیگر مایحتاج خانه به میزبان كمك می‌كنند.
میهمان باید توجه داشته باشد كه دعوت از او برای مدت محدودی است. لذا نباید بیش از آن در منزل میزبان درنگ كند. این مطلب در قرآن، در مورد رسول اكرم(صلی الله علیه و آله) آمده است كه مسلماً قابل تعمیم نیز می باشد :فاذا طعمتم فانتشروا ولامستئنسین لحدیث إن ذ لكم كان یوذی النبی فیستحی منكم والله لایستحی من الحق؛ و وقتی غذا خوردید پراكنده شوید بی آن كه سرگرم سخن گردید. این [رفتار] شما پیامبر را می رنجاند [ولی] از شما شرم می دارد، و حال آن كه خدا از حق [گویی] شرم نمی كند.
رعایت كردن حد میهمان، از اصول فرهنگی غنی اسلام است. امام صادق(علیه السلام) به نقل از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرموده اند: «الضیافه ثلاثه اول یوم حق و الثانی و الثالث جائزه و ما بعد ذلك فانها صدقه بها علیه ثم قال (صلی الله علیه و آله): لاینزلن احدكم علی اخیه حتی یوثمه قیل: یا رسول الله، و كیف یوثمه قال (صلی الله علیه و آله): حتی لایكون عنده ما ینفق علیه؛(۱۳) میهمانی سه [روز] است: روز اول، حق است و روز دوم و سوم بخشش و بعد از آن به راستی صدقه ای است كه به او داده می شود. سپس فرمود: نباید یكی از شما [به عنوان میهمان] بر برادرش وارد شود تا جایی كه او را به گناه وادار كند. گفته شد: یا رسول الله! چگونه او را به گناه می كشاند فرمود: تا آنجا كه چیزی برای انفاق به وی نزد او نباشد.
8. تبعیت از میزبان
از وظایف دیگر مهمان، در مدتی كه در منزل میزبان به سر می‌برد، تبعیت و فرمانبرداری از او است. این دستور شرع اسلام نیز در جهت زحمت كمتر میزبان است. میزبان، از وضعیت و امكانات مادی و معنوی خود برای پذیرایی از مهمان آگاه است؛ از‌این‌رو، مهمان باید مراعات حال او را بكند و با درخواست‌های بیجا سبب زحمت او نشود. گاه مشاهده می‌شود كه مهمان درخواست‌های بیجا از میزبان دارد و از او می‌خواهد كه او را به فلان جای دیدنی شهر ببرد یا فلان غذا را برایش درست كند. در ادامه روایتی كه دربارة مهمانی سرزده نرفتن ذكر شد، پیامبر اكرم(ص) یكی دیگر از هشت طایفه‌ای كه در صورت اهانت دیدن، نباید غیر خود را ملامت كند، كسی را گفته‌اند كه به صاحب‌خانه، فرمان می‌دهد: «یاعلى‏! هشت طایفه‏اند كه اگر اهانت شوند باید ملامت و سرزنش نكنند مگر خودشان را كسى كه بدون دعوت به‌سر سفره طعامى برود؛ كسی كه به صاحب‌خانه امر كند؛…» (مجلسى، 1403ق، ج 72، ص 444).
اهمیت تبعیت از میزبان تا آنجاست كه مهمان از روزة مستحبی گرفتن بدون اجازة صاحب‌خانه منع شده است. امام صادق(ع) از حضرت رسول اكرم(ص) نقل می‌كنند كه ایشان فرموده‌اند: «هركس بر قومی‌ مهمان شد، بدون اجازه صاحب‌خانه، روزة مستحبی نگیرد» (نوری، 1407ق، ج 7، ص 555؛ كلینی، 1388، ج 4، ص 151).
9. رعایت عفت در خانه میزبان
یكی دیگر از وظایف مهمان از زمان ورود به منزل میزبان، چشم نگهداشتن از محرمات است كه شامل چشم نگهداشتن از تجسس و وارسی قسمت‌های مختلف منزل میزبان، چشم نگهداشتن از نامحرم و امور دیگر می‌شود. به‌هرحال، ممكن است خانوادة میزبان برای عرض ادب حاضر شوند و برحسب درجة آشنایی و خویشاوندی، با پوششی متفاوت از بیرون منزل، در برابر مهمان نمایان شوند؛ از‌این‌رو، وظیفة مهمان چشم‌پاكی در برابر همسر، دختر و خانوادة میزبان است. همچنین، چشم نگهداشتن از قسمت‌هایی از منزل كه اندرونی و حریم خصوصی شمرده می‌شود و متعلق به خانوادة میزبان است. امیرمؤمنان(ع) فرموده‌اند: «خداوند به مسیح ـ علی نبینا و آله و علیه‌السلام ـ وحی كرد كه به بنی‌اسرائیل بگو در هیچ خانه‌ای از خانه‌های [بندگان] من وارد نشوید مگر با چشم‌های خاشع و به زیرافتاده، قلوب پاك و طاهر، دست‌های امین و پاك. و به بنی‌اسرائیل خبر بده كه من دعای هیچ‌كس از بندگانم را كه ظلمی‌ بر گردنش باشد اجابت نمی‌كنم» (ابی‌فراس، بی‌تا، ج 1، ص 63).
10. عدم تجسس
یكی دیگر از وظایف مهم مهمان در زمانی كه در منزل میزبان سپری می‌كند، پرهیز از تجسس در امور خصوصی میزبان است. به‌هرحال، میزبان به مهمان اعتماد كرده و او را به منزل خود دعوت كرده است. در برابر این اعتماد و لطف او، مهمان نیز باید مراقب رفتار و كردار خود باشد. در مهمانی‌هایی كه ممكن است چند روز طول بكشد، گاه پیش می‌آید كه مهمان احساس صمیمت بیش‌ از اندازه كرده و بدون اجازه میزبان به قسمت‌های گوناگون منزل او می‌رود. یا پرسش‌هایی پرشمار از امور خصوصی میزبان و خانواده‌اش می‌پرسد و می‌كوشد از نحوة زندگی و درآمد آنان و روابط خانوادگی، كاری و غیره آگاهی یابد و چه‌بسا با این پرسش‌ها سبب آزردگی میزبان شود. شرع مقدس اسلام به‌طوركلی، چه مهمان و چه غیر او را، از تجسس در امور خصوصی دیگران نهی كرده است. مهم‌ترین دلیل بر حرمت تجسس در امور شخصی دیگران، آیة دوازده سورة حجرات است: «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثیراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَ لا تَجَسَّسُوا»؛ ای كسانی كه ایمان آورده‌اید، از بسیاری از ظن‌ها و گمانه‌زنی‌ها بپرهیزید؛ همانا بعضی از ظن‌ها گناه هستند و تجسس نكنید… .
پیامبر اكرم(ص) در روایتی می‌فرمایند: «از عیوب و اسرار پنهانی مؤمنین جست‌وجونكنید؛ چراكه هركس از عیوب مردم تجسس كند خداوند نیز از عیوب او تجسس می‌كند و هركس خداوند از عیوبش تجسس كند مفتضح و بی‌آبرو خواهد شد، گرچه در گوشه خانه‌اش لغزشی كرده باشد» (محمدی ری‌شهری، 1379، ج 3، ص 2208).

11. رازداری
وقتی مهمان وارد خانه میزبان می‌شود، خواسته یا ناخواسته، بر نحوة زندگی میزبان و خانواده‌اش، سطح زندگی و مشكلاتشان آگاه می‌شود. شرع اسلام در اینجا به رازداری توصیه می‌كند. وقتی مهمان بر اسرار میزبان آگاه شد، اجازة خارج كردن، اطلاعات و سخن گفتن از اسرار، سطح زندگی و مشكلات میزبان و خانواده‌اش را ندارد. پیامبر اكرم(ص)، كسانی را كه در مجالس دوستان و آشنایان حاضر می‌شوند و از مسائل خصوصی آنان مطلع می‌شوند، به رازداری توصیه می‌كنند و می‌فرمایند: «در مـجلس‌ها امـانت‌دار باشید؛ فـاش كردن راز برادرت خیانت است؛ از این كار دوری كن؛ و از نشست‌های عشیره‌ای بپرهیز» (‌مجلسى، 1403ق، ج 77، ص 89، ح 3).

حقوق مهمان
1. احترام به مهمان‏:
مهمان حقوقی بر میزبان دارد از جمله آن كه وی را گرامی دارد به استقبال وی برود، در آوردن بار به او كمك كند و وسایل استراحت را برایش فراهم كند. از امام محمد باقر(ع) روایتی نقل شده است كه: «… وقتی مهمانی بر شما وارد شد، او را كمك كنید و وقتی می‌خواست از پیش شما برود، كمكش نكنید، چراكه مایة حقارت و بی‌ارزش شدن مهمان است؛ و برای او زاد و توشه بگیرید و توشه‌اش را پاك گردانید كه این، سخاوت است» (‌كلینی، 1388، ج 6، ص 284).
نكتة زیبا و ظریفی كه در این حدیث وجود دارد آن است كه كمك كردن به مهمان هنگام ورود و گرفتن چمدان‌ها و وسایل همراه او نشانة علاقة میزبان به ورود مهمان و نشانة تكریم اوست؛ ولی هنگام رفتن مهمان، كمك كردن در جمع‌كردن وسایل و بردن آنها ممكن است برای مهمان این سوتفاهم پیش آید كه میزبان از دست او خسته شده و مشتاق رفتنش است.
لا یتكلّفنّ أحد لضیفه ما لا یقدر؛ هیچ كس نباید آنچه را قدرت ندارد به تكلّف براى مهمان‏ فراهم كند.[14]
از امام اول روایت شده كه مردى وى را به میهمانى خواست. گفت: مى‏پذیرم به سه شرط. میزبان گفت: آنها كدام است؟ گفت: «چیزى از بیرون نیاورى؛ همان كه در سراى دارى از آوردن دریغ مدار و پس انداز مكن به‏ نان‏خواران خود ستم روا مدارى». گفت پذیرفتم امام علی علیه السلام‏ مهمان‏ او شد.
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: پذیرائى مهمان‏ روز اول و دوم و سوم حق‏ او است. سپس صدقه ایست كه میزبان به او روا داشته، سپس فرمود: این قدر در منزل برادر دینى خود نمانید كه او را گنه‏كار كنید. عرض شد: چگونه؟ فرمود این قدر بماند كه دیگر میزبان چیزى نداشته باشد خرج او كند
در تفسیر مجمع البیان در تفسیر آیه: لا یحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ‏ «8» امام صادق(علیه السلام) فرمود: چون بر كسى مهمان‏ وارد شود و او از مهمان‏ خوب پذیرایى نكند. براى مهمان‏ اشكال ندارد پذیرایى بد میزبان را بازگو كند.(یعنى غیبت محسوب نمى‏شود)
بعضی، از مهمان گریزانند. برخی هم مهمان دوستند. هر کدام هم نشان دهنده ی خصلتِ درونی افراد است. حضرت علی علیه السلام را اندوهیگن دیدند. پرسیدند: یا علی! سبب اندوه شما چیست؟ فرمود:
«یک هفته است که مهمانی برایم نیامده است!…»
این کجا؟ و آن که آمدن مهمان را نزول بلا می شمارد و کوه غم بر دلش می افتد و عزا می گیرد، کچا؟ برکتِ خدا، در آمد وشد مهمان است. مهمان رحمت الهی است و پذیرایی از مهمان، توفیقی ارجمند است که نصیب هر کس نمی شود. مهمان حبیب خداست. توفیقی ارجمند است که نصیب هر کس نمی شود. مهمان حبیب خداست. در ضرب المثل های ایرانی است که : «مهمان، روزیِ خود را می آورد»(2) البته این ضرب المثل، از احادیث اسلامی گرفته شده و ریشه ای دینی دارد. از حضرت رسول اکرم صلی الله علیه وآله روایت است که : «الضّیفُ یَنزِلُ بِرِزقِهِ ….»؛ مهمان، روزی خود را نازل می کند. البته اضافه براین، گناهان صاحب خانه و میزبان را هم می زداید و این برکتی شگفت است. باز هم در این زمینه حدیثی از امام صادق علیه السلام بشنویم که به یکی از یارانش به نام «حسین بن نعیم» فرمود:
– آیا برادران دینی ات را دوست داری؟
– آری.
– آیا به تهیدستان آنان سود می رسانی؟
– آری.
– سزاوار است که دوستداران خدا را دوست بداری. به خدا سوگند، نفع تو به هیچ یک از آنان نمی -رسد، مگر آن که دوست شان بداری. راستی، آیا آنان را به خانه ی خودت دعوت
می کنی؟
– آری، هرگز غذا نمی خورم مگر آن که پیش من دو سه نفر یا کمتر و بیشتر از برادران هستند.
حضرت فرمود:
– آگاه باش که فضیلت آنان بر تو، بیش از برتری تو بر آنان است!
(راوی که با شنیدن این سخن به تعجب آمده بود، پرسید:)
– فدایت شوم! من به آنان طعام می دهم، مرکب خویش را در اختیارشان می گذارم، با این حال آنان برتر از منند؟
– آری؟ چون وقتی آنان به خانه ی تو وارد می شوند، همراه خود، آمرزش تو و خانواده ات را همراه می -آورند و چون می روند، گناهان تو و خانواده ات را با خویش می برند.
کسی که خانه ای وسیع، امکاناتی فراوان و دستی سخاوتمند دارد، شکرانه ی نعمت های الهی را گاهی باید با انفاق و صدقه، گاهی با اطعام و مهمانی، هدیه، دستگیری از بینوایان، کمک به ومحرومان و… ادا کند، وگر نه شهرت و ثروت و مال، وبال او خواهد شد.

2. تهیه غذای مناسب
پس از تهیة غذا برای او، خود نیز همراه مهمان غذا بخورد. پیامبر اكرم(ص) فرموده‌اند: «هركس دوست دارد خدا و رسولش او را دوست داشته باشند، با مهمانان خود غذا بخورد» (نهج‌‌البلاغه، خ 176).
امام صادق(ع) سنت و روش پیامبر در غذا خوردن با قوم و مهمانان خود را چنین بیان كرده‌اند كه ایشان پیش از همه، دست به غذا می‌برد و شروع به غذا خوردن می‌كرد و آخر از همه دست از غذا می‌كشید تا همة مهمانان غذای كافی خورده باشند (كلینی، 1388، ج 6، ص 285).
سبب این دستور در روایات دیگر، شرم و حیای مهمان از غذا خوردن به‌تنهایی بیان شده است. روشن است كه اگر میزبان زودتر از مهمان دست از غذا بكشد، مهمان در ادامة غذا خوردن دچار مشكل می‌شود و از اینكه دیگران دست از غذا كشیده‌اند او هنوز مشغول غذا خوردن است، شرم كند و با وجود گرسنگی مجبور به ترك سفره شود. و اكلی ضیفك فإنّ الضّیف یستحیی أن یأكل وحده؛ همراه مهمان‏ خویش غذا بخور زیرا مهمان‏ شرم دارد كه تنها غذا خورد.
البته میزبان در تهیه غذا باید اندازه نگه دارد و آن قدر غذا و خوراکی تهیه نکند که خورده نشده و دور ریخته شود. تفاوت اسراف و تبذیر این است که اسراف یعنی هرگونه زیاده روی در هر کار و فکری حتی امور اعتقادی ، ولی تبذیر این است که شخص نعمتی را استفاده نکند و تباه و ضایع سازد. بذر به معنای پاشیدن است. غذاهایی که زیاد از حد و اندازه تهیه و سپس در سطل زباله ریخته می شود نمونه بارز و آشکار تبذیر است. کسانی که تبذیر می کنند دوستان و یاران شیطان هستند و در مسیر شیطانی گام بر می دارند؛ از این رو خداوند کسانی را که تبذیر می کنند و ریخت و پاش در زندگی دارند دوست نمی دارد.
همان‌گونه كه گفته شد نخستین و اصلی‌ترین وظیفة میزبان، اكرام مهمان است. از مصادیق اكرام، تهیة غذا و نوشیدنی‌ برای مهمان است. مهمانی كه در گرمای تابستان یا سرمای زمستان از راه می‌رسد، انتظار پذیرایی با غذا و نوشیدنی گرم یا سرد، بر حسب زمان مهمانی، دارد. نكتة بسیار ظریفی كه در روایات دینی دربارة پذیرایی از مهمان نقل شده، این است كه میزبان نباید از مهمان خود حتی اگر ناخواند و سرزده باشد، بپرسد كه چیزی میل دارد یا نه؟ متأسفانه گاه در جامعة ما دیده می‌شود كه میزبان، مخصوصاً اگر مهمانش سرزده باشد و پس از صرف شام یا نهار رسیده باشد، برای اینكه زحمت تهیه غذا برای مهمان را به خود ندهد، با پرسش‌هایی مانند: «آیا غذا خورده‌اید؟»، «اگر میل دارید غذا تهیه كنم؟» مهمان را به رودربایستی انداخته و از او این اعتراف را می‌گیرند كه «بله، غذا خورده‌ام، زحمت نكشید».
پذیرایی كافی و مناسب از مهمان

3. رعایت حال مهمان
وظیفة دیگر میزبان كه در جهت وظیفة اصلی او یعنی اكرام و پذیرایی شایسته از مهمان است، وانداشتن او به انجام كارهایی است كه تمایل به انجامشان ندارد. گاه میزبان، كاری را كه خود به انجامش علاقه دارد، به گمان آنكه مهمانش نیز آن را دوست دارد، از او می‌خواهد و بدین‌ترتیب او را در رودربایستی قرار می‌دهد. پیامبر اكرم(ص) دراین‌باره فرموده‌اند: «هركس به خدا و روز قیامت ایمان دارد، باید مهمانش را اكرام كند و… می‌فرمودند: مهمانت را به انجام چیزی كه برای او سخت است، وادار نكن» (طبرسی، 1412ق، ص 135).
نقل شده براى حضرت رضا(علیه السلام) مهمانى رسید، شب هنگام امام(علیه السلام) با وى گفتگو می كرد. در این هنگام چراغ اطاق نورش كم شد مهمان خواست چراغ را اصلاح كند، امام (علیه السلام) او را بازداشت و خود چراغ را اصلاح كرد، و سپس فرمود: ما خانواده مهمان خود را به خدمت‏گزارى وانمی داریم.
از حضرت رسول صلی الله علیه وآله نقل شده است: سخافة بالمرء أن یستخدم ضیفه؛ سبك عقلى مرد آن است كه مهمان‏ خویش را به خدمت گیرد.
از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل فرموده است هنگامى كه كسى به خانه برادر مسلمانش وارد مى‏شود تا زمانى كه از آنجا خارج شود صاحب خانه بر او فرمانرواست

4. بدرقه مهمان
وظیفة آخر میزبان، بدرقة مهمان با احترام و گشاده‌رویی است. پیامبر اكرم(ص) فرموده‌اند: «یكی از حقوق مهمان، این است كه او از اتاق تا درب خانه، همراه و بدرقه كنی» (قمی، بی‌تا، ج 2، ص 76).
حضرت رسول خدا فرمود: هر كس مهمان‏ را گرامى دارد گویا هفتاد پیامبر را گرامى داشته و هر كس درهمى به مهمان انفاق كند گویا یك میلیون دینار در راه خدا انفاق كرده‏ است.
امام صادق(علیه‌السلام) از پیامبر(صلی الله علیه و آله) نقل فرموده است: از جمله حقوق مهمان بر صاحب خانه آن است كه: صاحب خانه با آرامش و وقار در موقع ورود و خروج مهمان چند قدمى با وى برود.[8]
پیغمبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: از جمله حقوق مهمان‏ بر صاحب خانه این است كه وى را تا در منزل همراهى و بدرقه كند.
نقل است كه یكى از صفات امیر المؤمنین علیه السّلام این بود كه خود به مهمان‏ خدمت مى‏كرد و هیچ گاه مهمان‏ را از خانه بیرون نمى‏كردند و سایر ائمه علیهم السّلام نیز همین ویژگیها را داشتند و چون مهمان قصد رفتن مى‏كرد، لوازم و وسایل او را برنمى‏داشتند و به او كمك نمى‏كردند، زیرا این كار علامت ناخوش‏ داشتن مهماندارى تلقّى مى‏شد.
جمعى از جهینه مهمان‏ امام صادق(علیه السلام) شدند چون قصد كوچ كردند به آنها توشه و صله و عطا داد و به غلامانش فرمود: كنار روید و كمكى در بار و بنه آنها ندهید چون بار بستند و آمدند وداع كنند؛ گفتند یابن رسول اللَّه! خوب مهمانى كردى و عطاى شایان دادى؛ ولى به غلامانت دستور دادى ما را بر كوچ كمك نكنند؟ فرمود: ما خاندانى هستیم كه در كوچیدن مهمان خود كمك ندهیم.

منابع:
1. قرآن كریم
2. نهج البلاغه
3. وسایل الشیعه
4. بحار الانوار
5. میزان الحكمه
6. كنز العمال

آداب میهمانی از منظر قرآن و حدیث ، منبع : ashpazi.org


انجمن های آشپزی (آشپزخانه)